Jupiter største planeten i vårt solsystem  

Jupiter har kolossale dimensjonar. Volumet er heile 1,319 gonger større enn volumet til Jorda. Jupiter har ein diameter ved ekvator på 142,986 km, som er 11,2 gonger Jordas diameter. Jupiter er den femte planeten i solsystemet i rekna frå Sola og har bane utanfor Mars. Når Jupiter er nærast Jorda, er avstanden 593 millionar km, mens den maksimalt kan vere 987 millionar km. Trass i den store avstanden er Jupiter den av planetane som er best å observere, grunna den imponerande storleiken. Jupiter har større masse enn alle dei andre planetene til saman, som tilsvarar 1/1000 av massen til Sola. Jupiter sender ut 2,5 gonger meir varme enn den mottek frå Sola. Forklaringa er at Jupiter framleis trekk seg saman og då går energi over i varme. Sammentrekninga er på berre nokre millimeter i året. Fordi Jupiter har lengre bane kring Sola, innhentar Jorda han og går forbi med 13 månaders mellomrom. Jupiter er bygd opp av hydrogen og er sterkt komprimert innover mot sentrum. Her er tettleiken så stor at hydrogenet oppfører seg nesten som fast metall. Over laget av metallisk hydrogen ligg eit lag av vanleg flytande hydrogen, 20,000 km djupt, med gradvis overgang til atmosfæren over. Temperaturen på "overflata" er minus 120 grader C., men frå overflata og vidare innover mot sentrum av planeten, blir temperaturen gradvis varmare og varmare. Det har vore spekulert på om det kan finnast eit lag mellom dei kalde skyene ytterst og det indre av planeten der det ikkje er for kaldt eller for varmt og som har ein gunstig temperatur til at liv kan eksistere der ? Jupiter er saqmansett av omlag 86 % hydrogen og 14 % helium. Atmosfæra derimot er samansett av omlag 75 % hydrogen og 24 % helium og 1 % andre gassar. Atmosfæra inneheld også spor av metan, vanndamp, ammoniakk, og stein. Det finns også mindre mengder av karbon, etan, hydrogensulfid, neon, oksygen og svovel. I den ytste delen av atmosfæra finns det krystallar av frosen ammoniakk. Denne atmosfære sammensetninga er lik den støv og gasskya solsystemet vårt ein gong vart til av. Den ytste atmosfæra til planeten roterar litt lengre enn døgnet ved ekvator. Det same gjeld for døgnet til polarområda som er omlag 5 minutt lenger enn døgnet ved ekvator. I tillegg går skybanda ved forskjellige breiddegrader i motsett retning av dei vanlige vindane, noko som gjer at vekselvirkninga mellom desse møtande sirkulerande versystema lager voldsomme stormar og turbulens. Vindhastigheiter på over 600 km/t er derfor ikkje uvanleg. Nokre av stormane har rast sammenhengane i fleire hundre år. Det første romfartøyet som besøkte Jupiter var Pioneer 10 i 1973. Seinare kom Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 og Ulysses. Galileo var den første romsonden som sende ein kapsel inn i Jupiter-atmosfæren.

Aktive skybelte

Credit: nasa.gov

Jupiter er kjend for sine paralelle mørke skyband og lysare zoner. Sjølv om desse varierer og forandrar intensitet, er hovudstrukturen så stabil at både zoner og belte har namn etter kvar dei ligg på planeten. Såleis snakkar vi om det nordlege ekvatorbeltet NEB og det tilsvarande SEB på den sørlege halvkula. Jupiter har også ei brei ekvatorzone, EZ, samt mellomzoner og belter. Dei ytste laga har fargesprakande band, men fargane kan vere vanskelege å sjå i teleskop. Polarområda er vekselvis mørke og lyse.

Observasjon av Jupiter

I dei seinare åra har amatørastronomar gledd seg over at Jupiter har stått maksimalt høgt på himmelen. Fram til år 2009 kjem vil Jupiter stå forholdsvis lavt på himmelen og vil være vanskelig å observere sett frå våre nordlige breiddegrader. Sjølv i ein liten astronomisk kikkert kjem det som særpregar Jupiter til syne, nemleg dei parallelle mørke skybanda og dei fire største månane. Jupiter er eit gunstig å observere frå Jorda, fordi den ser større ut enn Mars, og ofte større enn Venus. Når vi observerar Jupiter, ser vi øvste delen av den massive atmosfæra til Jupiter. Desse zonane og belta roterar med litt varierande hastigheit, der det i grenseområda dannast virvlar. Fargefilter framhevar detaljane ytterlegare og aukar kontrasten mellom belter og zoner. Det er mange amatørar som gjer interessante observasjonar på planetane, og særleg gjeld dette Jupiter. Jupiter roterar hurtig rundt sin egen (loddrett) akse, og er som et resultat av dette tydelig flattrykt ved polane. Jupiter roterer nesten loddrett. Hellinga er på berre 3,1 grader. Det beste er å bruke eit okular med trådkors eller teiknesjablong til planetens ovale omriss. Jupiter roterar på 9 timar og 50 minutt, så ein må teikne fort. Observasjonar av erfarne amatørar er derfor svært viktige. Desse viser ofte fleire detaljar enn bilde tekne gjennom proffesjonelle teleskop.

Den "raude" store flekken

Credit: nasa.gov

Den Raude Store Flekken som med sikkerheit har vore observert heilt sidan 1830, er vanlegvis 2-3 gonger større enn Jorda, og det kraftigaste verfenomenet vi kjenner til i solsystemet.

I større kikkertar kan ein sjå lyse og mørke flekkar, polarområda og fleire smale belter og zoner. Store amatørteleskop viser eit vell av detaljar. Mest kjent er den store raude flekken på den sørlege halvkula som er eit atmosfærisk fenomen. Den Store Raude Flekken som er ein virvelstorm der gass stig opp i sentrum og breier seg utover, er omlag dobbelt så stor som Jorda i utstrekning. Dette verfenomenet har vore observert i meir enn 300 år og er langt større og mykje kraftigare enn dei orkanane vi har her på Jorda, som vi med sikkerheit veit har eksistert sidan 1830. Storleiken og fargen på den Store Raude Flekken varierar ein heil del i utsjånad som kan variere frå raudt til nesten heilt kvit. Årsaka til det kan vere ein sammenheng mellom fargen til orkanen og fargen til South Equitorial Belt, SEB som er det beltet den ligg i. Når det beltet har ein lys farge, er orkanen mørk o.s.b. Også fleire mindre kvite stormer som av og til har fått ein meir raudleg farge over seg, herjar på Jupiter.

 

Credit: nasa.gov

Jupiter har 64 månar. De fire galileiske månane, som vart oppdaga av Galileo Galilei, er dei største og dei mest kjente. På bildet ser vi i rekkefølge Ganymedes, Callisto, Io og Europa. Samanlikna med dei andre månane i Jupiter-systemet, er desse månene er kjempestore. Den største av dei Ganymedes, er til og med større enn planeten Merkur.

Jupiter-ringane

Credit: nasa.gov

Jupiter har eit ringsystem som består av støvpartiklar frå meteornedslag på Jupiter sine månar. Hovedringen kjem frå månane Adrastea og Metis. To mindre ringar som omgir hovedringen kjem frå månane Thebe og Amalthea. Det finns også ein større og svakare ring som ligg lenger vekke frå planeten som sirkulerar baklengs i forhold til resten av ringene, er blitt til av oppsamla romstøv.

Eit solsystem i miniatyr

Credit: nasa.gov

 

Credit: solarsystem.nasa.gov

Jupiter har 64 månar. Dei galileiske månane, Io, Europa, Ganymedes og Callisto, er dei fire største månane, og er lett synlig i en kikkert eller et lite teleskop. Dei vart oppdaga i 1610 av Galileo Galilei, som var dei første naturlige satelittane som ikkje går i bane kring Jorda, som vart oppdaga. Saman med Jupiter er dei som eit solsystem i miniatyr, i og med at dei mindre himmel-lekamane går i bane kring det større sentrallekamet. Io er den månen som har vekt mest oppsikt. Den vulkanske aktiviteten på Io er geologisk sett den største vi kjenner til i solsysytemet. Ein annan svært interessant måne i Jupiter-systemet er Europa, minner mest om ei biljardkule, dekt av eit 100 km tjukk isskorpe. Under denne isskorpa er der eit flytande globalt djupt hav av vatn, som på overflata har tusen kilometer lange sprekker på kryss og tvers. Utanfor Europa har solsystemets største måne Ganymedes sin bane. Med sin diameter på heile 5,270 km er den større enn planeten Merkur. Utanfor Ganymedes ligg den mest fjerntliggande av dei fire store månane i Jupiter-systemet, Calisto. Også Callisto har truleg eit flytande indre hav.

Io den innerste av dei store månane

Credit: hpc.jpl.nasa.gov

Io er den tedje største av dei fire store klassiske månane til Jupiter og den som ligg nærast planeten. Io vart oppdaga i 1610. Diameteren til Io er 3,630 km. Middelavstanden er 422,000 km. Omløpstida kring Jupiter er på 1,77 døgn. Lysstyrken til Io er 5,0 mag. Etter at dei to romfartøya Voyager 1 og Voyager 2 passerte og observerte Io på nært hald i 1981, viste Io seg å være heilt annarleis enn det romforskarane hadde forventa seg. I staden for å finne nedslagskrater slik som på dei andre steinplanetane, viste bilda frå Voyager-sondane ei klode som var heilt annarleis enn nokon annan planet i solsystemet. Det var venta å finne nedslagskrater som på dei andre jord-lignande himmellekama, og ut frå det vesle antalet krater måtte overflata på Io sin alder vere ganske ny. I staden for vulkanar fant Voyager 1 fleire hundre meir eller mindre aktive vulkanske område kalla for caldera. Bilde av utbrudd som kasta vulkansk materiale opp til 250 km over overflata på Io vart sendt tilbake til Jorda frå romfartøya Voyager 1 og Voyager 2. Dette var ein stor sensasjon og ei viktig oppdaging og det første beviset for at det indre på andre jord-lignande kloder også er både varme og aktive. Materialet som blir kasta ut frå vulkanane på Io og som endrar seg fort, ser ut til å være svovel eller svoveldioksid. I løpet av den tida Voyager 1 og Voyager 2 observerte dei på nært hald, var det nokre vulkanar som vart rolige medan nye begynte. Avleiringane kring desse vulkan-opningane forandra seg også merkbart i løpet av dette tidsromet. Nyare bilde tekne med jordbaserte teleskop og det rombaserte Hubble teleskopet viser nye kraftige vulkanutbrot på Io. Bilde frå romfartøyet Galileo viser også mange endringar på overflata sidan Voyager 1 og Voyager 2 passerte. Dette stadfestar at overflaten på Io er svært aktiv. Io har eit oppsiktvekkande variert landskap, med calderaer som er opptil fleire kilometer djupe, innsjøar av flytande svovel, fjell som tilsynelatande ikkje er vulkanar, elvelignande floder som består av noko som lignar på seig svovel-væske eller flytande silikatar som er opptil fleire hundre kilometer lange. Svovel og svovelforbindelsar har fleire fargar som står for Ios varierte utsjånad, som minner om ein pizza. Energien bak vulkan-aktiviteten på Io kjem truleg frå tidevantnskrefter mellom månane Io, Europa, Ganymedes og moderplaneten Jupiter. Io har ei tynn atmosfære av svoveldioksid og nokre andre gassar. Til forskjel frå dei andre galileiske månane finns der ikkje vatn på Io. Dette har si forklaring i at Jupiter var svært varm tidleg i sin utviklinghistorie og at lette element i nærleiken fordampa, medan det lenger ute var kaldt nok til at vatn vart igjen.

Europa

Credit: hpc.jpl.nasa.gov

Credit: goes.gsfc.nasa.gov

Observasjon av månane

Mange amatørar synest det er interessant å følgje med i bevegelsane til dei fire store månane til Jupiter. Ei natt kan vi oppleve at Io, Europa, Ganymedes og Callisto, dannar ei vakker perlerad ved å stå på line. Neste natt kan ein eller to av månane vere på den andre sida av planeten. Ein måne kan forsvinne bak Jupiter, for så å dukke fram att på motsett side nokre dagar seinare. Å observere detaljar på alle desse månane er vanskeleg, men det er mogleg å observere polområda og mørke område på Ganymedes, den største av dei. Heilt sidan kikkerten vart teken i bruk, har ein observert formørkingar i Jupiters skugge, og fantastiske måneskugge-passasjar over Jupiters overflate. I løpet av 2-3 timar går skuggen av månane frå den eine sida av planeten til den andre, og lagar ei lokal solformørking på Jupiters skylag. Astronomiske tidsskrift publiserer tidspunkta for desse hendingane som også kan simulerast på dataprogram. På denne måten kan dei følgjast som våre sol - og måneformørkingar.

Credit: jpl.nasa.gov

Europa som vi ser rett foran "den store raude flekken" og Ganymede passerar foran Jupiter.

Kometnedslag på Jupiter

Credit: nasa

Då kometen Shoemaker-Levy 9 kolliderte med Jupiter i juli 1994, sette kometen som gjekk i oppløysing i fleire store fragment tydelig spor etter seg etter det kraftige samanstøtet med Jupiters øvre atmosfære.